Prowadząc działalność gospodarczą i inwestując w odnawialne źródła energii, prawidłowe rozliczenie prosumenta w firmie na gruncie podatku VAT oraz księgowości może stanowić spore wyzwanie. Jako prosument możesz mieć znaczny problem z poprawnym ewidencjonowaniem i rozliczaniem sprzedaży prosumenckiej do sieci. Ten artykuł pomoże ci zrozumieć istotę rozliczeń na linii prosument – dostawca energii oraz to, jak w praktyce funkcjonuje podatek VAT w firmie przy mikroinstalacjach. Niniejsze opracowanie dotyczy w pierwszej kolejności prosumentów będących czynnymi podatnikami VAT – specyfika podmiotów korzystających ze zwolnienia podmiotowego została omówiona w końcowej części tekstu.

Kto ma prawo do statusu prosumenta i jak działa rozliczenie prosumenta w firmie?

Prosument energii odnawialnej to, zgodnie z art. 2 pkt 27a ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. o odnawialnych źródłach energii (Dz. U. z 2024 r. poz. 1361, z późn. zm.), odbiorca końcowy wytwarzający energię elektryczną wyłącznie z odnawialnych źródeł energii na własne potrzeby w mikroinstalacji, pod warunkiem że w przypadku odbiorcy końcowego niebędącego odbiorcą energii elektrycznej w gospodarstwie domowym, nie stanowi to przedmiotu przeważającej działalności gospodarczej określonej zgodnie z przepisami wydanymi na podstawie art. 40 ust. 2 ustawy z dnia 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej (Dz. U. z 2024 r. poz. 1799).

Prosumentami mogą być zatem zarówno osoby fizyczne, przedsiębiorcy, samorządy czy wspólnoty mieszkaniowe, pod warunkiem gdy produkcja energii nie jest główną działalnością. Oznacza to, że prosumentem możesz być zarówno wtedy, kiedy dostarczasz energię z paneli znajdujących się na twoim prywatnym domu, oraz wtedy, kiedy umieszczone są na twoim budynku firmowym. Na potrzeby tego artykułu założono, że prosument jest jednostką gospodarczą i czynnym podatnikiem VAT.

W związku z ustawą z 27 listopada 2024 r. o zmianie ustawy o odnawialnych źródłach energii i niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2024 r. poz. 1847) uregulowana została metoda rozliczeń prowadzonych przez prosumentów z dostawcami energii. To, w jaki sposób rozliczać będziesz się, uzależnione jest od momentu rozpoczęcia wytwarzania przez ciebie energii:

• jeśli rozpocząłeś wytwarzanie energii przed 1 lipca 2024 r., to możesz wybrać rozliczenie za pomocą cen godzinowych (RCE) lub miesięcznych (RCEm) – pamiętaj jednak, że jeśli zdecydujesz się na rozliczanie poprzez RCE, to nie będziesz mógł wrócić do miesięcznego rozliczania się;
• jeśli rozpocząłeś wytwarzanie energii po 1 lipca 2024 r., to rozliczasz się za pomocą cen rynkowych (RCE).

Ustawową zachętą do przejścia na system rozliczeń RCE jest wyższy limit zwrotu niewykorzystanych środków z depozytu po 12 miesiącach – wynosi on do 30% wartości wprowadzonej energii (w przypadku pozostania na RCEm jest to maksymalnie 20%).

Rynkowa miesięczna cena energii (RCEm) a rynkowa cena energii elektrycznej (RCE)

Rynkowa cena energii elektrycznej RCE to cena wyliczana na podstawie rynkowej ceny energii elektrycznej ustalanej na podstawie rzeczywistych notowań na Towarowej Giełdzie Energii (TGE). Notowania na TGE w ramach europejskiego rynku energii (SDAC) od 1 października 2025 r. przeszły na rozliczenia kwadransowe (15-minutowe). W praktyce rozliczania prosumentów, wraz z wdrażaniem Centralnego Systemu Informacji Rynku Energii (CSIRE) i inteligentnych liczników zdalnego odczytu, ceny kwadransowe odzwierciedlają rzeczywiste 15-minutowe kształtowanie się cen na giełdzie. Przykładowo cena od 12:00 do 13:00 7 maja 2025 r. wynosiła 413,31 zł/MWh, a od 1:00 do 2:00 tego samego dnia to 408,57 zł/MWh.

Rynkowa miesięczna cena energii RCEm to uśredniona wartość cen obowiązujących na rynku energii w danym miesiącu kalendarzowym. Dla prosumenta oznacza to, że rozliczenie następuje z końcem każdego okresu rozliczeniowego u dostawcy energii w oparciu o jedną wspólną stawkę.

Jak przebiega rozliczenie prosumenta w firmie na gruncie podatku VAT?

Przy rozliczeniach prosumenta z właścicielem sieci elektrycznych stosuje się metodę net-billingu. Polega ona na tym, iż rozlicza się energię zakupioną, jak i oddaną do sieci. W przypadku gdy prosument wyprodukował więcej energii niż zużył na swoje potrzeby, to ta nadwyżka sprzedawana jest sieci. Wartość tej sprzedaży znajduje się na tzw. depozycie prosumenckim. Środkami z tego depozytu, znajdującymi się tam przez 12 miesięcy, można opłacać zużytą, zakupioną od sprzedawcy energię elektryczną.

Zgodnie z art. 2 pkt 6 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz. U. z 2025 r. poz. 222) za towar uznawana jest zarówno rzecz, jak i wszelkie postaci energii. Czynnością podlegającą opodatkowaniu podatkiem VAT jest odpłatna dostawa towarów. Zgodnie z dominującym stanowiskiem organów podatkowych (np. interpretacja Dyrektora KIS z 16 czerwca 2025 r., sygn. 0114-KDIP4-1.4012.223.2025.1.BS, oparta na wyroku TSUE C-219/12 Fuchs), nawet jeśli podmiot wytwarza prąd głównie na potrzeby własne, a nadwyżki wprowadza do sieci w zamian za depozyt, czynność ta stanowi odpłatną dostawę towarów w ramach działalności gospodarczej (art. 15 ust. 2 ustawy o VAT). Transakcja ta powinna zostać udokumentowana fakturą VAT, przy czym w praktyce rynkowej często odbywa się to w procedurze samofakturowania (art. 106d ust. 1 ustawy o VAT), w której fakturę w imieniu prosumenta wystawia przedsiębiorstwo energetyczne.

Czynnością opodatkowaną podatkiem VAT jest jedynie sprzedaż energii, a nie jej zużycie na własne potrzeby, w przypadku gdy całość energii wytworzonej jest wykorzystywana na bieżąco. Środki z depozytu prosumenckiego wykorzystane mogą być WYŁĄCZNIE do uregulowania zobowiązań z tytułu zakupionej energii od sprzedawcy energii. Wartość energii dostarczonej wykazywana będzie w kwocie brutto.

Wartość wprowadzanej energii do sieci jest przemnażana przez współczynnik 1,23 i dopiero ta wartość powiększa depozyt prosumencki w następnym miesiącu. Sam współczynnik 1,23 nie jest podatkiem VAT w rozumieniu ustawy o VAT, lecz elementem konstrukcji ustawy o OZE. Pełni on funkcję ekonomicznej waloryzacji depozytu i pośrednio kompensuje różnicę między wartością energii oddanej (wycenianej po cenach rynkowych netto) a kosztami energii kupowanej (zawierającej 23% VAT).

W sytuacji, gdy fakturę wystawia samodzielnie prosument, kluczowe znaczenie ma prawidłowe wyznaczenie momentu powstania obowiązku podatkowego. Zgodnie z art. 19a ust. 5 pkt 4 lit. a ustawy o VAT obowiązek ten powstaje z chwilą wystawienia faktury, a samą fakturę należy wystawić nie później niż z upływem terminu płatności (art. 106i ust. 3 pkt 4 ustawy o VAT). Ponieważ umowy prosumenckie z reguły nie definiują odrębnego terminu zapłaty za oddany prąd, w praktyce moment wystawienia faktury najczęściej powiązany jest z comiesięcznym rozliczeniem depozytu przez sprzedawcę energii. W interpretacjach KIS (np. z 22 listopada 2024 r., sygn. 0113-KDIPT1-1.4012.686.2024.1.WL) dopuszcza się podejście, zgodnie z którym terminem granicznym na wystawienie faktury przez prosumenta jest termin płatności wskazany na fakturze zakupowej, w której dokonano kompensaty depozytu.

Księgowanie i rozliczenie prosumenta w firmie w podatkach dochodowych PIT i CIT

W podatkach dochodowych sytuacja zależy od formy prawnej prosumenta. W przypadku osób fizycznych prowadzących JDG sprawa jest jednoznaczna: art. 2 ust. 1 pkt 9 ustawy o PIT wprost wyłącza stosowanie przepisów ustawy o PIT do przychodów z rozliczeń w ramach depozytu prosumenckiego (o ile wytwarzanie energii nie stanowi przeważającego przedmiotu działalności gospodarczej).

Zupełnie inaczej wygląda sytuacja w podatku dochodowym od osób prawnych (CIT). Choć art. 4 ust. 12 ustawy o OZE wskazuje, że nadwyżka ilości energii elektrycznej nie stanowi przychodu w rozumieniu ustawy o CIT, organy podatkowe prezentują w tym zakresie restrykcyjne i profiskalne podejście. Dyrektor KIS w interpretacji z 29 stycznia 2025 r. (sygn. 0111-KDIB2-1.4010.650.2024.3.AJ) uznał stanowisko podatnika za nieprawidłowe i stwierdził, że kwota netto z wystawionej przez spółkę faktury (jako iloczyn energii wprowadzonej i ceny rynkowej) stanowi dla spółki przychód podatkowy z działalności gospodarczej na podstawie art. 12 ust. 3 ustawy o CIT. Kwestia ta pozostaje zatem w spółkach kapitałowych przedmiotem istotnego sporu interpretacyjnego i wymaga zachowania ostrożności.

Rozliczenie za pomocą drugiego sposobu – przy użyciu cen rynkowych RCE wyglądać będzie analogicznie z tym, że wartość energii dostarczonej obliczona zostanie na podstawie rzeczywistych cen z poszczególnych godzin lub kwadransów, w których energia jest dostarczana do sieci.

Ceny ujemne, magazyn energii i limit zwolnienia podmiotowego z VAT

Warto pamiętać, że pomimo tego, iż w określonych godzinach cena RCE może schodzić do wartości ujemnych, to na potrzeby dostawy prosumenckiej wyceniana będzie na 0 zł (zgodnie z art. 4b ust. 3 ustawy o OZE). Sprawia to, że dostawa energii staje się bezpieczniejsza, gdyż prosument nie dopłaca do oddanej energii. Należy jednak pamiętać o drugiej stronie medalu: w godzinach ujemnych stawek wycena 0 zł oznacza, że prosument oddaje energię do sieci zupełnie za darmo, a depozyt za ten czas nie powiększa się ani o grosz.

Na opłacalność RCE wpływa również fakt, iż prosument może zadecydować o godzinach dostarczania energii do sieci i wybrać jak najbardziej opłacalne momenty – jeśli zainstalowany jest dodatkowo magazyn energii i inteligentny system zarządzania nim – co zwiększa koszty inwestycji. W przypadku braku magazynu dostawa energii do sieci będzie miała miejsce w momencie jej pobrania z instalacji – jeśli autokonsumpcja będzie mniejsza od wytworzonej energii.

Jeśli prowadzisz firmę korzystającą ze zwolnienia podmiotowego z VAT na podstawie art. 113 ustawy o VAT do limitu 200 tys. zł, musisz zachować szczególną ostrożność. Ponieważ sprzedaż energii elektrycznej do sieci stanowi odpłatną dostawę towarów, a art. 113 ust. 2 ustawy o VAT nie wyłącza jej z limitu obrotów, wartość energii wprowadzonej do sieci wlicza się do limitu sprzedaży uprawniającego do zwolnienia. Oznacza to, że wysoka produkcja z instalacji fotowoltaicznej może doprowadzić do przekroczenia kwoty 200 tys. zł i utraty zwolnienia z podatku VAT dla całej prowadzonej działalności – o tym więcej przeczytasz tutaj: Prosument a limit VAT.