Dane statystyczne za 2026 rok wskazują na znaczącą zmianę w podejściu organów nadzoru do weryfikacji form zatrudnienia. Obserwujemy odchodzenie od analiz masowych na rzecz precyzyjnego typowania podmiotów w oparciu o modele ryzyka i algorytmy. W efekcie, przeprowadzane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych oraz Państwową Inspekcję Pracy kontrole umów cywilnoprawnych charakteryzują się obecnie wysoce zoptymalizowaną skutecznością w wykrywaniu nieprawidłowości, co przekłada się na konkretne sankcje finansowe dla przedsiębiorców.

1. Zmiana strategii a kontrole umów cywilnoprawnych

ZUS przeprowadził od stycznia do sierpnia 2026 r. 20 529 kontroli płatników składek. Nieprawidłowości stwierdzono w 18 495 z nich, co przekłada się na wskaźnik skuteczności na poziomie 90,1 proc. Łączny wynik finansowy wyniósł 373,3 mln zł, z czego przytłaczająca większość (369,6 mln zł) dotyczyła ustaleń związanych z nieprawidłowym naliczaniem składek na ubezpieczenia społeczne.

Odchodzenie od masowych wizytacji pozwala zwiększyć obciążenia finansowe przypisane do jednego podmiotu. Średni przypis na jedną kontrolę wzrósł trzykrotnie – z około 6 tys. zł w 2017 r. do ponad 18 tys. zł obecnie.

2. Algorytmiczne typowanie podmiotów

Instytucja korzysta z zaawansowanych modeli oceny ryzyka oraz analizy danych gromadzonych we własnych systemach. Inspektorzy sprawdzają obecnie te organizacje, w których prawdopodobieństwo naruszenia przepisów zidentyfikowano jako najwyższe. Szczególną uwagę algorytmy zwracają na zbiegi tytułów do ubezpieczeń społecznych, zaniżanie podstaw wymiaru składek oraz sztuczne zastępowanie umów o pracę kontraktami cywilnoprawnymi.

ZUS precyzyjnie kieruje kontrole umów cywilnoprawnych do sektorów charakteryzujących się wysoką rotacją kadr oraz ponadprzeciętnym wykorzystaniem umów zleceń i B2B. Zwiększoną aktywność inspektorów notuje się w:

• transporcie międzynarodowym,
• usługach ochroniarskich,
• działalności związanej z zatrudnieniem i pośrednictwem pracy,
• rynku pracy platformowej (w tym aplikacje przewozowe i dostawcze).

3. Nowe uprawnienia PIP a kontrole umów cywilnoprawnych

Istotny czynnik w obszarze weryfikacji stosunków zatrudnienia stanowi wprowadzona w lipcu 2026 r. reforma Państwowej Inspekcji Pracy. Przez pierwsze trzy miesiące funkcjonowania znowelizowanych przepisów, do PIP wpłynęły aż 1362 skargi od współpracowników, którzy zgłaszali nieprawidłowości w kwalifikacji ich kontraktów.

3.1 Przekształcanie kontraktów w umowy o pracę

Na podstawie zaledwie części ze wspomnianych zgłoszeń, PIP wydała 607 poleceń przekształcenia umów cywilnoprawnych w etaty. Przedsiębiorcy zastosowali się już do 535 z nich, zawierając adekwatne umowy o pracę. W 10 najbardziej spornym sprawach Inspektorat podjął kroki zmierzające do wydania decyzji administracyjnej nakazującej utworzenie etatu.

Należy również uwzględnić wdrażane przepisy tzw. ustawy stażowej, która wymusza wliczanie okresów świadczenia usług na zleceniu czy samozatrudnieniu do ogólnego stażu pracy. Bezpośrednio przekłada się to między innymi na wymiar należnego urlopu wypoczynkowego.

4. Audyt zatrudnienia: jak przygotować się na kontrole umów cywilnoprawnych

Działania analityczne i operacyjne państwowych organów dążą do ścisłej weryfikacji pozornego samozatrudnienia. W razie ustalenia uchybień, ZUS dysponuje uprawnieniem do obciążenia płatnika zaległymi składkami wraz z odsetkami do 5 lat wstecz. Wymaga to od firm wdrożenia proaktywnych procedur weryfikacji struktury zasobów ludzkich.

Spółka Doradztwa Podatkowego Eres wspiera przedsiębiorstwa w prawidłowej klasyfikacji umów i zapobieganiu sankcjom. Weryfikujemy treść kontraktów B2B oraz umów zleceń pod kątem znamion stosunku pracy (takich jak ścisłe kierownictwo, narzucone miejsce i godziny pracy). Odpowiednio przeprowadzony audyt prawno-księgowy przed ewentualną kontrolą państwową pozwala ujednolicić relacje ze współpracownikami i zabezpieczyć interes finansowy firmy.