Nabycie majątku po zmarłym członku rodziny lub darowizna środków pieniężnych od rodziców rodzą pytanie o to, kiedy należy uregulować podatek od spadków i darowizn, a w jakich okolicznościach przysługuje całkowite zwolnienie z daniny. Choć polski ustawodawca przewidział preferencję dla najbliższych krewnych, skorzystanie z niej wymaga dopełnienia rygorystycznych formalności. Jeden błąd w tytule przelewu, przeoczenie terminu na złożenie zgłoszenia SD-Z2 lub brak wniosku o prawomocność orzeczenia sądu potrafią bezpowrotnie odebrać prawo do ulgi i skutkować naliczeniem daniny według standardowych stawek.

Wizualizacja koncepcyjna, wygenerowana z użyciem AI.

Czym jest podatek od spadków i darowizn i kogo dotyczy?

Zasady opodatkowania nieodpłatnego przyrostu majątku określa ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. Daninie podlega nabycie własności rzeczy znajdujących się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub praw majątkowych wykonywanych na terytorium kraju. Tytułem nabycia może być m.in. dziedziczenie, zapis zwykły, dalszy zapis, zapis windykacyjny, polecenie testamentowe, darowizna, polecenie darczyńcy czy zasiedzenie.

Wysokość obciążenia oraz kwoty wolne od opodatkowania zależą od stopnia pokrewieństwa lub powinowactwa łączącego nabywcę ze zbywcą majątku. Przepisy kwalifikują podatników do trzech podstawowych grup podatkowych, przy czym sumowaniu podlegają przysporzenia od tej samej osoby z ostatnich 5 lat:

Dla celów podatkowych limit kwoty wolnej monitoruje się w ujęciu 5-letnim. Do wartości rzeczy i praw ostatnio nabytych dolicza się wartość rzeczy i praw majątkowych nabytych od tej samej osoby lub po tej samej osobie w okresie 5 lat poprzedzających rok, w którym nastąpiło ostatnie nabycie.

Zwolnienie z grupy zerowej a podatek od spadków i darowizn

Kluczową instytucją ochronną w polskim prawie jest zwolnienie podmiotowe określone w art. 4a ust. 1 ustawy. Dotyczy ono tzw. grupy zerowej, czyli najbliższej rodziny zbywcy majątku. W tym kręgu całkowitym zwolnieniem objęte jest nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych bez względu na ich łączną wartość.

Katalog osób uprawnionych do zwolnienia z grupy zerowej ma charakter zamknięty. Należą do niego:

• Małżonek – mąż lub żona (także w stanie separacji prawnej), pozostający w związku małżeńskim w dacie darowizny lub otwarcia spadku,
• Zstępni – potomkowie w linii prostej: dzieci, wnuki, prawnuki i praprawnuki,
• Wstępni – przodkowie w linii prostej: rodzice, dziadkowie, pradziadkowie,
• Pasierb – przybrany syn lub córka współmałżonka,
• Rodzeństwo – bracia i siostry (zarówno rodzeni, jak i przyrodni),
• Ojczym i macocha – niespokrewnieni nowi małżonkowie rodzica.

Zwolnienie nie obejmuje zięcia, synowej ani teściów. Osoby te, mimo przynależności do I grupy podatkowej, podlegają opodatkowaniu od nadwyżki ponad kwotę wolną wynoszącą 36 120 zł.

Aby podatek od spadków i darowizn nie został naliczony przy wartości przekraczającej 36 120 zł, podatnik musi spełnić dwa rygorystyczne warunki:

Pierwszym wymogiem jest zgłoszenie nabycia właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy. Przy darowiźnie termin biegnie od dnia powstania obowiązku podatkowego. Przy dziedziczeniu 6 miesięcy liczy się od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia (APD) przez notariusza lub wydania europejskiego poświadczenia spadkowego.

Drugim warunkiem – wymaganym wyłącznie przy darowiźnie pieniężnej lub poleceniu darczyńcy – jest udokumentowanie otrzymania środków dowodem przekazania na rachunek płatniczy nabywcy, jego rachunek w banku lub SKOK-u, albo przekazem pocztowym. Przekazanie gotówki z rąk do rąk bezpowrotnie pozbawia podatnika zwolnienia, nawet gdy fakt darowizny potwierdzą świadkowie.

Formularz SD-Z2 i właściwość urzędu skarbowego

Zgłoszenie o nabyciu własności rzeczy lub praw majątkowych składa się na druku SD-Z2. Formularz można złożyć w postaci papierowej w urzędzie skarbowym, nadać w placówce pocztowej lub przesłać elektronicznie przez e-Urząd Skarbowy.

Kiedy zgłoszenie SD-Z2 nie jest wymagane? Podatnik nie składa druku, gdy wartość majątku nabytego łącznie od tej samej osoby w ciągu 5 lat nie przekracza kwoty 36 120 zł. Obowiązek zgłoszenia odpada również wtedy, gdy nabycie następuje na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego (notariusz jako płatnik sporządza i przesyła dokumentację do fiskusa). Sam testament sporządzony u notariusza nie jest jednak umową darowizny – po śmierci spadkodawcy nabycie spadku należy bezwzględnie zgłosić na druku SD-Z2.

Ustalenie właściwego naczelnika urzędu skarbowego wynika z rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 22 grudnia 2022 r. w sprawie właściwości organów podatkowych (§ 7):

• Przy nieruchomościach, prawach do lokalu lub użytkowaniu wieczystym – właściwy jest urząd skarbowy według miejsca położenia nieruchomości. Gdy przedmiotem nabycia są nieruchomości położone w rewirach kilku urzędów, właściwość ustala się według miejsca położenia nieruchomości o najwyższej wartości.
• Przy spadku obejmującym inne rzeczy lub prawa majątkowe (np. środki pieniężne, auto) – właściwy jest urząd skarbowy według ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Polsce, a przy braku takiego miejsca – według ostatniego miejsca jego pobytu.
• Przy darowiźnie rzeczy ruchomych lub środków pieniężnych – właściwy jest urząd skarbowy według miejsca zamieszkania nabywcy (obdarowanego) w dniu powstania obowiązku podatkowego.

Jak zmiany z 2026 roku wpływają na podatek od spadków i darowizn?

Ustawa z dnia 7 stycznia 2026 r. o zmianie ustawy o podatku od spadków i darowizn wprowadziła dwie kluczowe modyfikacje chroniące podatników przed utratą prawa do ulgi majątkowej.

Pierwszą fundamentalną nowością jest instytucja przywrócenia terminu do złożenia zgłoszenia SD-Z2 (art. 4c ustawy). Przez lata 6-miesięczny termin miał charakter terminu prawa materialnego. Oznaczało to, że jego uchybienie z jakiejkolwiek przyczyny – nawet ciężkiej choroby czy wypadku – powodowało bezpowrotną utratę zwolnienia. Od 7 stycznia 2026 r. naczelnik urzędu skarbowego na wniosek nabywcy przywraca termin, jeśli wnioskodawca uprawdopodobni, że uchybienie nastąpiło bez jego winy. Wniosek należy złożyć w terminie 7 dni od dnia ustania przyczyny uchybienia terminu, dołączając jednocześnie prawidłowo sporządzone zgłoszenie SD-Z2.

Drugą zmianą jest doprecyzowanie momentu powstania obowiązku podatkowego przy dziedziczeniu. Obowiązek podatkowy w podatku od spadków i darowizn przy nabyciu w drodze dziedziczenia powstaje bezpośrednio z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku, zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia lub wydania europejskiego poświadczenia spadkowego. Usunięto rozbieżności interpretacyjne dotyczące daty otwarcia spadku i złożenia oświadczenia o jego przyjęciu.

Przedawnienie i orzecznictwo NSA o podatek od spadków i darowizn

Wieloletnie spory podatników z organami skarbowymi dotyczyły sytuacji, w której spadek nie został w porę zgłoszony, a postanowienie sądu o nabyciu spadku uprawomocniło się wiele lat wcześniej. Zgodnie z art. 6 ust. 4 ustawy, jeżeli nabycie niezgłoszone do opodatkowania stwierdzono następnie orzeczeniem sądu, obowiązek podatkowy powstaje z chwilą uprawomocnienia się tego orzeczenia.

Organy podatkowe twierdziły, że w takich sytuacjach na doręczenie decyzji ustalającej podatek od spadków i darowizn przysługuje im aż 5 lat od końca roku, w którym powstał odnowiony obowiązek podatkowy (z powołaniem na art. 68 § 2 Ordynacji podatkowej, dotyczący braku złożenia deklaracji). Kres tym niekorzystnym praktykom położył Naczelny Sąd Administracyjny.

Sąd wyjaśnił, że odnowienie obowiązku podatkowego na mocy orzeczenia sądu nie nakłada na podatnika nowego terminu do złożenia zeznania. Sąd przesyła odpis prawomocnego orzeczenia bezpośrednio do właściwego urzędu skarbowego. Fiskus posiada pełną wiedzę o zaistniałym stanie faktycznym i ma dokładnie 3 lata na wydanie i doręczenie decyzji ustalającej wymiar zobowiązania. Doręczenie decyzji po upływie 3 lat oznacza, że zobowiązanie uległo przedawnieniu, a podatnik nie musi płacić daniny.

Najczęstsze pułapki podatkowe i jak ich uniknąć

Praktyka doradcza wskazuje na powtarzalne schematy, w których podatnicy nieświadomie tracą prawo do pełnego zwolnienia z podatku od spadków i darowizn. Należą do nich:

1. Oczekiwanie na doręczenie postanowienia sądu z urzędu. Sąd wydaje postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, które staje się prawomocne po 21 dniach. Sąd nie wysyła jednak odpisu prawomocnego orzeczenia spadkobiercom z urzędu. Nabywca musi złożyć wniosek o wydanie odpisu postanowienia ze stwierdzeniem prawomocności. Nieświadomi spadkobiercy czekają miesiącami na pismo z sądu, podczas gdy 6-miesięczny termin na złożenie SD-Z2 już biegnie. W rezultacie wniosek o ulgę zostaje złożony po terminie.

2. Darowizna na wspólne konto małżonków. Gdy rodzic przekazuje darowiznę pieniężną swojemu dziecku na rachunek bankowy prowadzony wspólnie z jego małżonkiem (zięciem lub synową), urząd skarbowy może uznać, że połowa kwoty trafiła do zięcia bądź synowej. Podmioty te nie należą do grupy zerowej. Aby wyeliminować to ryzyko, należy zawrzeć pisemną umowę darowizny precyzującą, że wyłącznym obdarowanym jest dziecko do swojego majątku osobistego, a przelew w tytule powinien jednoznacznie wskazywać imię i nazwisko dziecka.

3. Wypłata gotówki i samodzielna wpłata do banku. Otrzymanie środków w gotówce od rodzica i samodzielne wpłacenie ich przez obdarowanego na własne konto bankowe nie spełnia wymogu art. 4a ust. 1 pkt 2 ustawy. Przelew musi być dokonany bezpośrednio z rachunku darczyńcy na rachunek obdarowanego lub zrealizowany przekazem pocztowym.